Sermaye bütçelemesi, yatırım projelerinin belirlenmesi, analizi, seçimi ve izlenmesi sürecidir. Dönemler itibarıyla beklenen nakit giriş ve çıkışları kararın temel girdilerindendir.
Sermaye bütçelemesinin kapsamı
Uzun vadeli yatırım kararları değerlendirilirken sabit varlıkların yanında projeye bağlı maddi olmayan yatırımlar ve işletme sermayesi ihtiyacı da dikkate alınır. Sermaye bütçelemesi genel olarak şu işleri kapsar:
- Yeni, karlı ve verimli yatırım projelerinin (sermaye harcama önerilerinin) araştırılması, geliştirilmesi ve önceliklerindirmesi,
- Yatırım projelerinin değerlendirilerek kar sağlama potansiyellerinin ve risklerinin belirlenmesi,
- Sermaye harcamalarının (yatırımların) planlanması.
Sermaye bütçelemesi süreci
Sermaye bütçelemesi, sermayenin uzun süreli varlıklara yatırılmasına ilişkin karar sürecidir. Uzun süreli varlıklara yatırılan tutarlar genellikle büyük tutarlardır. Bu nedenle araştırma ve karar alma süreci zaman almakta ve birçok işlemin önceden yapılmasını gerektirmektedir. Sermaye bütçelemesi süreci aşağıdaki aşamalardan oluşur:
- Planlama: Yatırım fırsatlarının araştırılması, yatırım proje teklifi hazırlanması (sermaye harcaması önerisi).
- Analiz: Her bir yatırım proje teklifinin değerlendirilmesi yapılır. Fayda-maliyet analizi, nakit akımları, riskleri, firmanın stratejik amacı ile uygunluğu vb hususlar için yatırım projeleri değerlendirilir.
- Seçim: Sermaye maliyeti, risk, getiri ve diğer kriterler dikkate alınarak yatırım projeleri arasında uygun seçim yapılır.
- Uygulama: Karar kılının yatırım projelesi/projeleri için finansman sağlanır ve projeler uygulanır.
- Gözden geçirme: Düzenli olarak yatırım projelerinin performans ölçümü yapılır.
Sermaye bütçelemesi kapsamında yatırım projelerinin değerlendirilmesinde nakit akışları esas alınır.
Sermaye bütçelemesi kararlarını etkileyen faktörler
İşletmelerde yatırım (sermaye harcaması) kararlarını etkileyen birçok faktör vardır. Bunlardan önemli olanları aşağıdaki gibidir:
- Fon varlığı ve miktarı
- Proje ihtiyacı
- Beklenen minimum yatırım getirisi (ROI)
- Nakit girişleri
- Risk ve belirsizliğin derecesi
- Aciliyet ve zaman
- Teknolojik gelişmeler
- Rakiplerin faaliyetleri ve rekabet politikası
- İşletmenin amaçları ve politikaları
- ve diğer faktörler: Vergilendirme polikası, hükümet politikaları vb.
Sermaye harcamaları
Sabit varlık yatırımları, yatırım projesinin önemli bir bölümünü oluşturabilir. Projenin toplam kaynak ihtiyacı makine, bina ve diğer proje harcamalarını kapsar.
Güdülen amaç dikkate alındığında yatırım projeleri aşağıdaki şekilde sınıflandırılır:
-
- Yenileme yatırımları, eskiyen ve yıpranan sabit varlıkların yenilenmesine ilişkin sermaye harcamalarıdır.
- Genişleme yatırımları (Tevsii yatırımları). İşletmenin mevcut üretim kapasitesini arttırmak üzere yapılan yatırımlarıdır.
- Modernizasyon yatırımları. İşletmelerin üretim kalitelerini yükseltmek, maliyetleri azaltmak üzere yaptıkları yatırımlardır.
- Stratejik yatırımlar, işletmenin uzun vadeli amaçlarıyla ilişkili yatırımlardır. Finansal sonuçları yanında rekabet, esneklik ve kurumsal yetkinlik gibi etkileri de değerlendirilebilir.
Sermaye bütçelemesi analiz yöntemleri
Sermaye bütçelemesi sürecinde karar almak için farklı yöntemler (teknikler) kullanılmaktadır. Kullanılan yöntemlerde zaman faktörünün dikkate alınıp alınmadığı önemli bir husustur. Bu nedenle bu yöntemler zaman faktörünü dikkate almayan ve dikkate alan yöntemler olarak ikiye grubu ayrılabilir:
Statik Yöntemler
- Yatırımın ortalama karlılığı
- Basite geri ödeme süresi
Dinamik Yöntemler
- Net bugünkü değer
- İç verim oranı
- Kârlılık endeksi. Ekonomik fayda-maliyet analizinden kapsam ve değerleme bakımından ayrı ele alınır.
- İskonto edilmiş geri ödeme süresi